✔️ 5.1 if cơ bản

📖 Giới thiệu

Câu lệnh if là nền tảng của lập trình - nó giúp chương trình "quyết định" dựa trên điều kiện. Đây là bước đầu tiên để tạo ra những chương trình thông minh và tương tác.

Mục tiêu bài học:

Hiểu cách hoạt động của câu lệnh if
Biết cách viết điều kiện đúng cách
Sử dụng if để tạo chương trình có logic
Hiểu về indentation (thụt lề) trong Python

🔧 Cú pháp

Cú pháp cơ bản:

python

if dieu_kien:
    # Code được thực thi khi điều kiện đúng
    lenh_1
    lenh_2
    ...

Cú pháp chi tiết:

python

if dieu_kien_boolean:
    # Khối lệnh này chạy khi điều kiện True
    print("Điều kiện đúng!")
    # Có thể có nhiều lệnh
    # Tất cả phải thụt lề như nhau

Các toán tử so sánh:

python

# Toán tử so sánh cơ bản
a == b    # Bằng
a != b    # Khác
a > b     # Lớn hơn
a < b     # Nhỏ hơn
a >= b    # Lớn hơn hoặc bằng
a <= b    # Nhỏ hơn hoặc bằng

🔬 Phân tích & Giải thích chi tiết

1. 🎯 if hoạt động như thế nào?

Quy trình thực thi:

Python đánh giá điều kiện sau if
Nếu kết quả là True → chạy code trong khối if
Nếu kết quả là False → bỏ qua khối if
Tiếp tục chạy code sau khối if

python

tuoi = 18

if tuoi >= 18:                    # Kiểm tra: 18 >= 18 → True
    print("Bạn đã đủ tuổi!")     # Code này được chạy
    print("Chào mừng!")          # Code này cũng được chạy

print("Chương trình kết thúc")   # Code này luôn được chạy

2. 📏 Thụt lề (Indentation) - Rất quan trọng!

Quy tắc thụt lề:

Sử dụng 4 spaces (khuyến nghị)
Hoặc 1 tab (nhưng không trộn lẫn)
Tất cả code trong cùng một khối phải thụt lề như nhau

python

# ✅ Đúng
if True:
    print("Dòng 1")    # 4 spaces
    print("Dòng 2")    # 4 spaces
    print("Dòng 3")    # 4 spaces

# ❌ Sai - IndentationError
if True:
print("Lỗi!")         # Thiếu thụt lề

# ❌ Sai - IndentationError  
if True:
    print("Dòng 1")    # 4 spaces
      print("Dòng 2")  # 6 spaces - không nhất quán

3. 🔍 Các loại điều kiện

So sánh số:

python

diem = 8.5

if diem >= 8.0:
    print("Học sinh giỏi")

if diem == 10.0:
    print("Học sinh xuất sắc")

if diem < 5.0:
    print("Cần cố gắng hơn")

So sánh chuỗi:

python

ten = "Python"

if ten == "Python":
    print("Đây là Python!")

if len(ten) > 5:
    print("Tên dài hơn 5 ký tự")

# So sánh không phân biệt hoa thường
if ten.lower() == "python":
    print("Python (không phân biệt hoa thường)")

Kiểm tra kiểu boolean:

python

la_hoc_sinh = True
co_bang_lai = False

if la_hoc_sinh:
    print("Là học sinh")

if not co_bang_lai:
    print("Chưa có bằng lái")

4. 🎪 Một số trường hợp đặc biệt

Truthiness - Giá trị "đúng"/"sai":

python

# Những giá trị được coi là False
if 0:           # False
    print("Không chạy")

if "":          # False (chuỗi rỗng)
    print("Không chạy")

if []:          # False (list rỗng)
    print("Không chạy")

# Những giá trị được coi là True
if 1:           # True
    print("Chạy")

if "Hello":     # True (chuỗi không rỗng)
    print("Chạy")

if [1, 2, 3]:   # True (list không rỗng)
    print("Chạy")

Toán tử in - kiểm tra phần tử:

python

mon_hoc = ["Toán", "Lý", "Hóa"]

if "Toán" in mon_hoc:
    print("Có môn Toán")

ten = "Python Programming"
if "Python" in ten:
    print("Chuỗi chứa 'Python'")

💻 Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Kiểm tra điểm số học sinh

python

# Chương trình kiểm tra điểm số và đưa ra nhận xét
print("=== CHƯƠNG TRÌNH ĐÁNH GIÁ ĐIỂM SỐ ===\n")

# Nhập điểm
ten_hoc_sinh = input("Tên học sinh: ")
mon_hoc = input("Môn học: ")
diem = float(input("Điểm số (0-10): "))

print(f"\n--- KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ ---")
print(f"Học sinh: {ten_hoc_sinh}")
print(f"Môn học: {mon_hoc}")
print(f"Điểm số: {diem}")

# Đánh giá từng mức điểm
if diem == 10.0:
    print("🏆 XUẤT SẮC! Điểm tuyệt đối!")
    print("💡 Bạn đã hoàn thành xuất sắc môn này!")

if diem >= 9.0:
    print("⭐ GIỎI! Điểm số rất cao!")
    print("💪 Tiếp tục duy trì phong độ!")

if diem >= 8.0:
    print("✨ KHÁ! Điểm số tốt!")
    print("📈 Cố gắng thêm để đạt mức giỏi!")

if diem >= 6.5:
    print("📚 TRUNG BÌNH KHÁ!")
    print("🎯 Cần ôn tập thêm để cải thiện!")

if diem >= 5.0:
    print("⚠️ TRUNG BÌNH!")
    print("📖 Cần học tập chăm chỉ hơn!")

if diem < 5.0:
    print("😟 CẦN CỐ GẮNG!")
    print("🔥 Đừng nản lòng, hãy cố gắng hơn nữa!")

# Khuyến khích
if diem >= 8.0:
    print("\n🎉 Chúc mừng! Bạn đã học rất tốt!")

if diem < 8.0:
    print("\n💪 Đừng lo lắng! Mọi người đều có thể tiến bộ!")

Ví dụ 2: Kiểm tra tuổi và quyền lợi

python

# Chương trình kiểm tra độ tuổi và các quyền lợi
print("=== KIỂM TRA QUYỀN LỢI THEO ĐỘ TUỔI ===\n")

ten = input("Tên của bạn: ")
tuoi = int(input("Tuổi của bạn: "))

print(f"\nXin chào {ten}! Bạn {tuoi} tuổi.")
print("Dưới đây là các quyền lợi của bạn:\n")

# Kiểm tra từng quyền lợi
if tuoi >= 0:
    print("👶 Quyền được chăm sóc và bảo vệ")

if tuoi >= 6:
    print("🎒 Quyền được đi học tiểu học")
    print("🎨 Quyền tham gia các hoạt động trẻ em")

if tuoi >= 11:
    print("📚 Quyền được học trung học cơ sở")

if tuoi >= 15:
    print("🆔 Quyền được cấp chứng minh nhân dân")
    print("💼 Quyền được làm một số công việc phù hợp")

if tuoi >= 16:
    print("🏍️ Quyền được học lái xe gắn máy")

if tuoi >= 18:
    print("🗳️ Quyền bầu cử và ứng cử")
    print("🍺 Quyền sử dụng rượu bia (có trách nhiệm)")
    print("💑 Quyền kết hôn")
    print("🚗 Quyền học lái xe ô tô")

if tuoi >= 21:
    print("🎰 Quyền vào casino (ở một số nước)")

if tuoi >= 60:
    print("👴 Quyền nghỉ hưu và nhận lương hưu")
    print("🚌 Ưu tiên trên phương tiện công cộng")

if tuoi >= 100:
    print("🎊 WOW! Bạn là người sống thọ!")
    print("📰 Có thể được báo chí phỏng vấn!")

# Lời khuyên theo độ tuổi
if tuoi < 18:
    print(f"\n💡 Lời khuyên: Hãy tập trung học tập và phát triển bản thân!")

if tuoi >= 18:
    print(f"\n💡 Lời khuyên: Hãy sống có trách nhiệm và theo đuổi ước mơ!")

if tuoi >= 60:
    print(f"\n💡 Lời khuyên: Hãy tận hưởng cuộc sống và chia sẻ kinh nghiệm!")

Ví dụ 3: Hệ thống đăng nhập đơn giản

python

# Chương trình đăng nhập cơ bản
print("=== HỆ THỐNG ĐĂNG NHẬP ===\n")

# Tài khoản mẫu (trong thực tế sẽ lưu trong database)
username_dung = "admin"
password_dung = "python123"
ho_ten_admin = "Nguyễn Văn Admin"

# Nhập thông tin đăng nhập
username = input("Tên đăng nhập: ")
password = input("Mật khẩu: ")

print("\n--- KIỂM TRA ĐĂNG NHẬP ---")

# Kiểm tra username
if username == username_dung:
    print("✅ Tên đăng nhập hợp lệ")
    
    # Kiểm tra password (chỉ khi username đúng)
    if password == password_dung:
        print("✅ Mật khẩu chính xác")
        print(f"🎉 Đăng nhập thành công!")
        print(f"Chào mừng {ho_ten_admin}!")
        
        # Hiển thị menu sau khi đăng nhập thành công
        print("\n=== MENU CHÍNH ===")
        print("1. Xem thông tin cá nhân")
        print("2. Quản lý người dùng")
        print("3. Cài đặt hệ thống")
        print("4. Đăng xuất")
        
    if password != password_dung:
        print("❌ Mật khẩu sai!")
        print("💡 Gợi ý: Kiểm tra lại mật khẩu")

if username != username_dung:
    print("❌ Tên đăng nhập không tồn tại!")
    print("💡 Gợi ý: Kiểm tra lại tên đăng nhập")

# Lời khuyên bảo mật
if username == username_dung or password == password_dung:
    print("\n🔐 LƯU Ý BẢO MẬT:")
    print("- Không chia sẻ mật khẩu với ai")
    print("- Sử dụng mật khẩu mạnh")
    print("- Thay đổi mật khẩu định kỳ")

🏋️ Thực hành

Bài tập 1: Kiểm tra số chẵn lẻ

Viết chương trình kiểm tra số chẵn hay lẻ:

python

# TODO: Nhập một số nguyên
# TODO: Kiểm tra và in ra số đó là chẵn hay lẻ
# Gợi ý: Sử dụng phép chia lấy dư (%)

Đáp án:

python

so = int(input("Nhập một số nguyên: "))

if so % 2 == 0:
    print(f"{so} là số chẵn")

if so % 2 != 0:
    print(f"{so} là số lẻ")

Bài tập 2: Kiểm tra năm nhuận

Viết chương trình kiểm tra năm nhuận:

python

# TODO: Nhập năm
# TODO: Kiểm tra năm nhuận
# Quy tắc: Năm chia hết cho 4 và (không chia hết cho 100 hoặc chia hết cho 400)

Đáp án:

python

nam = int(input("Nhập năm: "))

if nam % 4 == 0:
    if nam % 100 != 0:
        print(f"{nam} là năm nhuận")
    if nam % 400 == 0:
        print(f"{nam} là năm nhuận")

if nam % 4 != 0:
    print(f"{nam} không phải năm nhuận")

Bài tập 3: Phân loại BMI

Viết chương trình tính và phân loại BMI:

python

# TODO: Nhập cân nặng và chiều cao
# TODO: Tính BMI = cân nặng / (chiều cao)²
# TODO: Phân loại theo BMI
# BMI < 18.5: Thiếu cân
# BMI >= 18.5: Bình thường  
# BMI >= 25: Thừa cân
# BMI >= 30: Béo phì

Đáp án:

python

can_nang = float(input("Cân nặng (kg): "))
chieu_cao = float(input("Chiều cao (m): "))

bmi = can_nang / (chieu_cao ** 2)
print(f"BMI của bạn: {bmi:.1f}")

if bmi < 18.5:
    print("Phân loại: Thiếu cân")

if bmi >= 18.5:
    print("Phân loại: Bình thường")

if bmi >= 25:
    print("Phân loại: Thừa cân")

if bmi >= 30:
    print("Phân loại: Béo phì")

Bài tập 4: Kiểm tra ký tự

Viết chương trình kiểm tra loại ký tự:

python

# TODO: Nhập một ký tự
# TODO: Kiểm tra ký tự đó là:
# - Chữ số (0-9)
# - Chữ cái thường (a-z)  
# - Chữ cái hoa (A-Z)
# - Ký tự đặc biệt

Đáp án:

python

ky_tu = input("Nhập một ký tự: ")

if ky_tu.isdigit():
    print("Đây là chữ số")

if ky_tu.islower():
    print("Đây là chữ cái thường")

if ky_tu.isupper():
    print("Đây là chữ cái hoa")

if not ky_tu.isalnum():
    print("Đây là ký tự đặc biệt")

📋 Tóm tắt

Những điều quan trọng về if:

🎯 Cú pháp cơ bản:

python

if dieu_kien:
    # Code thực thi khi điều kiện True

📏 Thụt lề bắt buộc:
- Sử dụng 4 spaces hoặc 1 tab
- Nhất quán trong toàn bộ khối code
- Python báo lỗi nếu thụt lề sai

🔍 Toán tử so sánh:

python

==  !=  >  <  >=  <=    # So sánh cơ bản
in  not in              # Kiểm tra phần tử
is  is not             # So sánh identity

💡 Truthiness:
- False: 0, "", [], {}, None, False
- True: Tất cả giá trị khác

🎪 Patterns thường dùng:

python

# Kiểm tra điều kiện đơn giản
if tuoi >= 18:
    print("Đủ tuổi")

# Kiểm tra nhiều điều kiện
if diem >= 8.0:
    print("Giỏi")
if diem >= 6.5:
    print("Khá") 

# Kiểm tra truthiness
if danh_sach:        # Kiểm tra list không rỗng
    print("Có dữ liệu")

Lưu ý quan trọng:

Mỗi if là một điều kiện độc lập
Tất cả if đều được kiểm tra
Sử dụng thụt lề đúng cách
Điều kiện phải trả về boolean

Chuẩn bị cho bài tiếp theo:

Bài tiếp theo sẽ học về 🔁 if – else - cách xử lý khi điều kiện không thỏa mãn và tạo ra logic hoàn chỉnh hơn!

💡 Mẹo: Hãy thói quen thụt lề đúng cách từ bây giờ. Điều này sẽ giúp bạn tránh được rất nhiều lỗi trong tương lai!

🎯 Thực hành: Hãy viết nhiều điều kiện if để làm quen với cú pháp và logic!

✔️ 5.1 if cơ bản ​

📖 Giới thiệu ​

🔧 Cú pháp ​

Cú pháp cơ bản: ​

Cú pháp chi tiết: ​

Các toán tử so sánh: ​

🔬 Phân tích & Giải thích chi tiết ​

1. 🎯 if hoạt động như thế nào? ​

2. 📏 Thụt lề (Indentation) - Rất quan trọng! ​

3. 🔍 Các loại điều kiện ​

So sánh số: ​

So sánh chuỗi: ​

Kiểm tra kiểu boolean: ​

4. 🎪 Một số trường hợp đặc biệt ​

Truthiness - Giá trị "đúng"/"sai": ​

Toán tử in - kiểm tra phần tử: ​

💻 Ví dụ minh họa ​

Ví dụ 1: Kiểm tra điểm số học sinh ​

Ví dụ 2: Kiểm tra tuổi và quyền lợi ​

Ví dụ 3: Hệ thống đăng nhập đơn giản ​

🏋️ Thực hành ​

Bài tập 1: Kiểm tra số chẵn lẻ ​

Bài tập 2: Kiểm tra năm nhuận ​

Bài tập 3: Phân loại BMI ​

Bài tập 4: Kiểm tra ký tự ​

📋 Tóm tắt ​

Những điều quan trọng về if: ​

Lưu ý quan trọng: ​

Chuẩn bị cho bài tiếp theo: ​

✔️ 5.1 if cơ bản

📖 Giới thiệu

🔧 Cú pháp

Cú pháp cơ bản:

Cú pháp chi tiết:

Các toán tử so sánh:

🔬 Phân tích & Giải thích chi tiết

1. 🎯 if hoạt động như thế nào?

2. 📏 Thụt lề (Indentation) - Rất quan trọng!

3. 🔍 Các loại điều kiện

So sánh số:

So sánh chuỗi:

Kiểm tra kiểu boolean:

4. 🎪 Một số trường hợp đặc biệt

Truthiness - Giá trị "đúng"/"sai":

Toán tử in - kiểm tra phần tử:

💻 Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Kiểm tra điểm số học sinh

Ví dụ 2: Kiểm tra tuổi và quyền lợi

Ví dụ 3: Hệ thống đăng nhập đơn giản

🏋️ Thực hành

Bài tập 1: Kiểm tra số chẵn lẻ

Bài tập 2: Kiểm tra năm nhuận

Bài tập 3: Phân loại BMI

Bài tập 4: Kiểm tra ký tự

📋 Tóm tắt

Những điều quan trọng về if:

Lưu ý quan trọng:

Chuẩn bị cho bài tiếp theo: